a John Britten (1950-1995)

E ai ki ta John Britten, ma te pukumahi, te ata whakaaro, me te tuku i te hinengaro kia rere, e taea ai e te tangata te whakatinana ona wawata. E tino hangai ana tenei korero ki ia ia ano, ki te maha o nga taonga whakahirahira i hangaia e ia, me nga huarahi i whaia e ia e tutuki pai ai enei wawata. Ahakoa i kapohia ia e te ringa kaha o aitua i te wa e 45 noa iho ona tau, kua noho mai ana taonga hei tino whakamauharatanga ki tenei tangata pumanawa-rau o Aotearoa.

I whanau mai a John Britten i Otautahi i te tau 1950. Kaore ia i pai ki te tuhituhi, a, na konei i uaua ai ki a ia nga mahi o te kura. I a ia e taiohi ana, ka tahuri ia ki te whakatika i tetahi motupaika Indian Scout me tetahi taraka, me te whakamahi i enei hei waka haere atu ki te kura.

Ina mutu tana haere ki te kura, ka whai ia i tetahi Tohu Matauranga Pukaha i te Kuratini o Otautahi. Koinei tana mahi i nga po, a, ko tana mahi i te awatea, ko te hanga mihini kororirori raima me te hanga wharau whakauka karaehe. I te haere tonu tana whakatikatika waka i tenei wa, tae atu ki te hanga i tetahi waka hei whare haereere mona. Kua timata ke te kite a etahi tangata i ona pumanawa, ara, tana ata haere, tana u marika ki tana i whai ai, me te whakamahi i nga momo rauemi katoa i watea ki a ia e oti pai ai tana mahi.

I tetahi wa, i a ia e haereere haere ana ma runga i tana whare haereere, ka toko ake te whakaaro kia hangaia e ia he waka whai parirau penei i o te manu nei, ara kia hangaia he 'ornithopter'. Ahakoa kaore i tutuki, i hangaia e ia tetahi momo waka tauihi ka rere i te hau angiangi noa iho. E 24 putu te whanui o te waka tauihi nei, a, ka eke ana te kaha o te hau ki te 10 k/m/h, kua rere tahi te rereangi me te kaitoko.

He maha tonu nga momo mahi i whawharia e ia i roto i nga tau. I whakaturia e ia tetahi taiopenga whakaatu kakahu, a, ko ia tonu tetahi o nga mea i eke ki te atamira ki te whakaatu i etahi kakahu i hangaia ki te wharangi konumohe, me tetahi pea hu rekereke teitei i hangaia ki te muka karaehe!

I te tau 1929 ka awhinatia ia e ona matua ki te hoko i etahi wharau tiaki hoiho tino karukaru nei te ahua i Riccarton. Ka tahuri ia ki te whakatikatika haere i enei hei kainga mona. He nui tonu nga mea hou o te whare nei nana tonu i hanga, penei i nga katiwai me nga papanga karaehe mo nga matapihi. Ara ano etahi mea hangarua i hokona e ia, ka whakauru atu ki tana whare.

No te tau 1982 ka moe a Britten i a Kirsteen Price. I te mea kaore ano kia oti ana whakapaipai i tana kainga, ka tahuri ia ki tetahi atu mahi e nui ake ai nga moni ki a raua. Ka uru atu ia ki te ao whakahaere hanganga whare, a, ko te whare tiketike i Otautahi e kiia nei ko Heatherlea tetahi o nga whare nana i whakahaere te taha hanganga.

Heoi ano, pera i nga tau o mua atu, ara ke te mahi parekareka ki a ia, ko te rawekeweke mihini i tana wharewaka. Kua roa tonu ia e whakaarorangi ana ki te hanga i tetahi momo motupaika hou, a, i tutuki tenei o ana wawata i te tau 1992. Ka kiia tenei tino motupaika ko te motupaika o Britten, a, i whakamiharo katoa nga kamupene hanga motupaika nui tonu o te ao ki tana i hoahoa ai, i hanga ai.

He mea whakatu e ia tetahi kamupene hei hanga i etahi o nga motupaika nei, engari kua tahuri ke te hinengaro o Britten ki tetahi atu kaupapa e kaingakautia ana e ia, ara, ko te whakatere ano i nga motupaika e whai ana i te waitohu Indian Scout.

Heoi ano, kaore i kitea te hua o tenei o nga wawata o Britten. Ko tenei mea, te mate, ko wai ka hua ka tau ki runga i a wai, a, ko John Britten i noho papa i tenei tuahua i te tau 1995. Ka pangia ia e te mate pukupuku, a taihoa kua takahi ia i te ara te hokia.

Ko wai ka mohio he aha atu ano nga mihini whakamiharo kua puta ki te ao marama mehemea e ora tonu ana tenei tangata hinengaro auaha. Heoi ano, ko te mea e kore e wareware, ko tana u kia tutuki ra ano tana i wawata ai, i whakatutuki ai, i runga i te iti o te moni, me te nui o te whakapono.

He Korero Ano

Tera pea ka kitea nga korero e whai ake nei i Te Aka Matua, i Te Papa 4.

• Ansley, Bruce. (1992). Superbiker. New Zealand Listener 134 (2725): 22 June. p 25.
• Carpinter, Bernard. (1995). Genius of the Bike Track. Sunday Star Times 10 September.
• Copland, Tessa. (1993). Entrepreneurial Mind Beats Racing Giants. Prodesign: April/May. pp 39-40
• Craill, Shaun. (1995). Tribute to John Britten. Prodesign: October / November. p 74-75.
• Dew, Rod. (1995). John Britten: man of vision. The Press 6 September.
• McGechan, Andy. (1993). The Kiwi Wonderbike. New Zealand Sport Monthly 14: May. pp 65-66.
• McLauchlan, Mark. (1995). Making Tracks: the dreams and schemes of John Britten. North and South 109: April. pp 58-65.
• Wakefield, Rowan. (1995). John Never Said Goodbye. New Zealand Woman's Weekly: 23 October. pp 14-15.