Abel Tasman's grote zeereis


In de 17e eeuw geloofden veel Europeanen in het bestaan van een onbekend continent op het zuidelijk halfrond, het Grote Zuid Land. De overtuiging was dat dit enorme continent een noodzakelijk tegenwicht vormde voor de balans met het land in het noordelijk halfrond en dat het een overvloed aan goud en zilver bevatte.

In deze periode hadden de Hollanders aanzienlijke rijkdom verworven met behulp van de Vereenigde Oost Indische Compagnie (VOC). Deze compagnie heerste over de handel met het Nederlandse Oost-Indie (het huidige Indonesie). In 1642 besloot de Gouverneur van de VOC, Antony van Diemen, een expeditie vanaf de basis van de Compagnie in Batavia (nu Jakarta) erop uit te sturen om het Grote Zuid Land te vinden.

Ontdekkingsreiziger Abel Tasman kreeg het bevel over deze expeditie. Zijn opdracht was 'het vinden van belangrijke landen, of in elk geval geschikte routes naar reeds bekende, rijke plaatsen en deze te gebruiken... voor de verbetering en groei van de algemene welvaart van de Compagnie.' (1)

Tasman en zijn twee schepen zouden eerst naar het westen zeilen, richting Mauritius, vervolgens naar het zuiden tot ze land hadden gevonden, of de 52e breedtegraad bereikt hadden, waarna ze zich naar het oosten zouden richten. Ze hielden zich aan dit plan en hun oostelijke tocht bracht hen uiteindelijk naar een land dat ze Antony van Diemen's Land noemden (het huidige Tasmanie). De zuidelijke kust werd in kaart gebracht en het land werd opgeeist door het plaatsen van een vlag. Het nieuwe land leek weinig rijk aan natuurlijke bronnen zodat Tasman's expeditie de reis hervatte.

Op 13 december 1642 zag Tasman een 'groot, hooggelegen land'. Hij 'vuurde een schot en liet na het middaguur een witte vlag hijsen'. Tasman en zijn officieren besloten vervolgens 'het genoemde land aan te doen, zodra de mogelijkheid zich daartoe aandiende'... (2)

Deze woorden van Tasman registreren de eerste, bekende, waarneming van Nieuw- Zeeland door Europeanen. Het land dat hij zag was onderdeel van de Zuider Alpen in de buurt van Hokitika. Tasman gaf het nieuwe land de naam Staten Landt, in de onjuiste overtuiging dat het deel was van Zuid Amerika.

Toen Tasman's schepen langs de westkust van het Zuid Eiland naar boven zeilden bracht zijn eerste luitenant, Franz Jacobszoon Visscher, een deel van de kust in kaart. Het was de eerste keer dat de geografische karakteristieken van dit land door een Europeaan werden opgetekend.

Later, voor anker gelegen in wat nu bekend staat als Golden Bay, ontmoetten Tasman en zijn mannen de Maori van de Ngati Tumatakokiri stam (iwi) voor de eerste keer. Tasman observeerde 'vele lichten aan land en vier vaartuigen vlak onder de kust, twee van welke zich onze kant uit begaven... degenen in de twee kano's begonnen naar ons uit te roepen; met een norse, holle stem... en bliezen tevens op een instrument welke het geluid gaf van een Moorse trompet...' (3)

Tasman's mannen antwoordden met hun eigen trompetten - iets wat door de Maori wellicht geinterpreteerd werd als een uitdaging tot een gevecht. De volgende dag naderden de Ngati Tumatakokiri krijgers dicht genoeg tot Tasman's schepen om hem in staat te stellen een beschrijving te geven van 'een vaartuig van deze mensen met daarin 13 mannen, die onze schepen naderden tot ongeveer een steenworp afstand, ze riepen ons enkele malen aan... deze mensen waren (voor zover als wij konden zien) van normale lengte, maar grof in stem en botten, hun huidskleur tussen bruin en geel in, met zwart haar samen gebonden op de kroon van het hoofd... waarin een grote, dikke, witte veer was gestoken... hun kledij (zo leek het) soms van matten, soms van katoen, en vrijwel allemaal met het bovenlichaam ontbloot...' (4)

Zeven meer waka (kano's) voeren uit naar één van Tasman's schepen, de Heemskerck, waarop een sloep naar de Zeehaen werd gezonden om de bemanning aldaar te waarschuwen. Op de terugtocht werd de boot geramd door een waka. Drie van Tasman's matrozen werden gedood en een ander overleed later aan zijn verwondingen. Tasman was vol afschuw van deze 'monsterlijke daad' en noemde de plek van het incident Moordenaers Baij. Hij besloot hierna niet langer contact te zoeken met de inwoners van het Staten Landt.

Vanuit Moordenaers Baij keerden Tasman's schepen in oostelijke richting naar de Manawatu kust van het Noord Eiland. Vervolgens voeren ze voorbij de ingang van de Cook Strait, zonder de doorgang tussen het Noord en Zuid Eiland te ontdekken. Na eerste kerstdag in de buurt van de Stephens en D'Urville eilanden te hebben doorgebracht, zeilden de schepen van Tasman omhoog langs de westkust van het Noord Eiland. Ze waren te ver van land om Mount Taranaki te kunnen waarnemen, maar ze zagen wel de hoge piek van Karioi, ten noorden van Raglan Harbour.

Kaap Maria van Diemen (genoemd naar de vrouw van de Gouverneur van de Oost Indische Compagnie) werd bereikt in januari 1643. Tasman's mannen trachtten op Groot Eiland in de Drie Koningen Archipel te landen, maar door vijandige Maori en een gevaarlijke branding moest deze poging opgegeven worden.

Na Nieuw-Zeeland te hebben verlaten keerden de schepen via Tonga, Fiji en Nieuw Guinea terug naar Batavia. Bij aankomst wachtte Tasman een lauw ontvangst. Hoewel de expeditie werd gezien als succesvol en Tasman's mannen bescheiden beloningen ontvingen, waren Van Diemen en zijn raadslieden bezorgd dat Tasman nagelaten had de door hem ontdekte landen volledig te onderzoeken. Ze vonden dat toekomstig onderzoek overgelaten moest worden aan een 'meer volhoudende' ontdekkingsreiziger.

Referenties

(1) Sharp, A. (1968). The Voyages of Abel Janszoon Tasman. London: Oxford University Press. p 20
(2) Sharp, A. (1968). The Voyages of Abel Janszoon Tasman. London: Oxford University Press. p 116
(3) Sharp, A. (1968). The Voyages of Abel Janszoon Tasman. London: Oxford University Press. p 121
(4) Sharp, A. (1968). The Voyages of Abel Janszoon Tasman. London: Oxford University Press. pp 121-122

Meer informatie

Enkele van de volgende publicaties kunnen gevonden worden op de boekenplanken van het Discovery Centre, of in het Te Aka Matua Library and Information Centre op de vierde verdieping. Foto's van stukken uit de Te Papa collectie kunnen besteld worden bij Images op de vierde verdieping.
  • Ell, G. (1992). Abel Tasman: In Search of the Great South Land. Auckland: Bush Press.
  • Sharp, A. (1968). The Voyages of Abel Janszoon Tasman. London: Oxford University Press.
  • Simpson, Kenneth A. (1990). Tasman, Abel Janszoon. (1602/3?-1659?) in The Dictionary of New Zealand Biography. Vol. 1. Wellington: Allen & Unwin New Zealand Limited and the Department of Internal Affairs.



 

Kaart met Tasman's route van de Grote Zeereis augustus 1642 - april 1643
| | | |