Te Whakaheke Ngaru i Niu Tireni


'Ehara te mahi whakaheke ngaru i te takaro noa iho; he mahi tuturu hei oranga.' Kent Pearson, 1979.

E ai ki nga tatauranga a te Komihana a Hillary, he nui ke atu te hunga whakaheke ngaru i te hunga purei whutuporo, 75,000 te nui atu i nga mea purei whutuporo.

Ko ia nei tetahi o nga takaro tino tahito o te ao katoa. Ko nga tangata Maori nga mea tuatahi ki te whakahaere i tenei takaro. Kua hipa pea te 4000 tau i timata ai ratou ki te whakaheke ngaru i runga papa rakau i Te Moana-nui-a-Kiwa. I te tau AD 400 pea, i te taenga o nga iwi tuatahi ki Hawai'i, i hurihia nga tikanga. I hangaia nga papa kia nui ake, i whakawhanuitia te heke ngaru ka whakahokai. I tino ngakaunui ratou ki tenei takaro, rokohanga i ahei te katoa mai i nga tane ki nga wahine ki nga tamariki ki nga rangatira. I miharo nga manene o Iuropa, i a ratou e peka atu ana, i to ratou kitenga i te hanga nei e whakaheke ngaru ana, i te rautau tekau ma waru, i waho i nga moutere o Hawai'i.

Ahakoa he tohunga nga iwi o Hawai'i ki tenei mahi, he mea i mahia i nga wahi katoa o Te Moana-nui-a-Kiwa. I Aotearoa nei i whakaheke ngaru o tatou tupuna, he waka, he kopapa, he poha a ratou hei takahi i nga ngaru, tae noa atu ki o ratou ake tinana noa iho.

I whakaaro nga Mihinare i to ratou taenga tuatahi mai ki Niu Tireni he hara te mahi a nga Maori ki te whakaheke ngaru he iti noa iho nga kakahu kore kakahu ranei. I tohe ratou me mutu era mahi. Tae rawa ki nga tau timatanga o te rautau 1900 he ruarua te hunga o Hawai'i i te mahi tonu. Engari kaore aua ruarua i whakaae kia ngaro era mahi.

I te tau 1907 ka mauria e tetahi o Hawai'i e George Freeth te takaro nei ki Kareponia. I te tau 1911 ko Duke Kahanamoku te toa o te ao i nga Olympics ki te kauhoe, nana i whakaatu tenei mahi i reira i mua i tana hekenga ki Ahitereiria. I whakaaturia e ia te mahi whakaheke ngaru ki reira i te tau 1914, ki Niu Tireni i te tau 1915. I whakaaturia e ia tana tohungatanga i Hue-te-para i Te Whanganui-a-Tara.

Kaore i roa ko te whakaheke ngaru te tino mahi i nga takutai moana o Niu Tireni. Rokohanga he Ropu Tiaki kei nga wahi katoa e muia ana e te hunga kauhoe, e tiaki ana kei raruraru tetahi i roto i te wai, he hekeroa kei ia mema hei awhina i a ia ki te whakahoki mai i te hunga kua raru i te moana ki uta. Ka taea te tu i runga i aua hekeroa, te noho ranei me te hoe.

I nga tau mutunga o nga tau 1950 i peka mai tetahi tokorua no tetahi Ropu Tiaki o Los Angeles County, a Rick Stoner raua ko Bing Copeland. E peka haere ana raua i Te Moana-nui-a-Kiwa ki te kimi ngaru nunui e pai ana mo te whakaheke. Ka tae mai ki Niu Tireni. Te mama o a raua kopapa, katahi ano ka kitea i konei, he 'Malibu' te ingoa. Na enei momo kopapa i ahei ai te hunga whakaheke ngaru ki te hokai i nga ngaru. I muri i te kitenga i a raua mahi i te one i Piha, i tino mahia te mahi whakaheke i konei.

I whakahaeretia te takaro whakaheke ngaru o te motu i Nga Tai o Mauao i te tau 1963, i hua mai ko te Ropu o Nga Kaiwhakaheke Ngaru o Niu Tireni - ko Whakaheke Ngaru Niu Tireni te ingoa inaianei. E rua tau i muri mai ka whakaputaina ko te puka maheni New Zealand Surfer.

Kua mama ke, kua poto ke nga kopapa, kua nui ke atu te hunga whakaheke ngaru. Rokohanga ka hangaia te kirirua kua pai te haere ki te moana, ahakoa te makariri, i nga wa katoa o te tau. Ko nga kaiwhakaheke ngaru o nga tau 1960 tetahi o nga tikanga ke tuatahi kia whakahaeretia i konei. Ia tau ia tau, kaore he mahi ke atu. He iwi kaha ki te haurangi, te huri haere i runga i o ratou motoka nunui, te whai haere i nga ngaru nunui. He rereke o ratou pueru, he rereke a ratou korero, he rereke a ratou waiata - ara, nga ropu waiata o Kareponia pera i nga Beach Boys me Dick Dale nga mea pai ki a ratou.

Kua mahi nuitia e te tangata inaianei. I nga tau 1970 ka kitea nga taura here i te kopapa ki tetahi o nga waewae, kia makere mai te kaiwhakaheke tere noa iho te hoki ki runga i tana kopapa, kua kore e wehe atu i tana kopapa. Kua pai rawa tenei takaro. I nga tau 1980 i hangaia he pakihau mo nga kopapa, ka ngawari te huri atu me te huri mai. Na enei tikanga hou ka kaha ke atu te ngakaunui a te tangata ki tenei mahi. Rokohanga kua noho hei mahi tonu e utua ai te tangata taunga. Na nga mahi a nga ropu penei i a Whakaheke Ngaru Niu Tireni me etahi mangai umanga tautoko, kua ahei nga kaiwhakaheke ngaru ki te haere ki nga whakataetae o te ao mo enei mahi. E toru nga taitara i riro mai i nga tau 1998, 2000, 2001, e te Tima Maori Whakaheke Ngaru Auahi Kore i nga whakataetae o Oceania. I toa te tima o Niu Tireni, te wahanga i raro i nga tau tekau ma waru, i nga whakataetae mo Nga Taina Whakaheke Ngaru o Te Ao 2001, ko Niu Tireni ano i toa mo te whakatoputanga i nga piro.

I nga tau timatanga o nga tau 1960 e 300 nga kaiwhakaheke ngaru i Niu Tireni. Inaianei, tata ana ki te 240,000. Kua ahumahi tonu te mahi hanga kakahu mo ratou. Kua tikanga tonu te mahi huatau kia kitea nga kakahu pai mo tenei mahi. He maha nga pakeke o tenei mahi kei roto tonu i te wai kei te whakaheke tahi me a ratou tamariki, mokopuna noa atu.

Ko tetahi paku raruraru inaianei, ko te nui rawa o nga tangata kei te one whaiti. Engari kei te kimi tonu, e kore e mutu te kimi, i te ngaru nui watea, i te ngaru kore tangata. E ki ana a Whakaheke Ngaru Niu Tireni, 'Kei nga tokonga whakaaro, kei nga wawata, kei nga moemoea, ka mau tahi te wairua mahaki me te wanawana me te morearea a taiao, ki tenei mahi a te whakaheke ngaru. '

He Korero Ano

Ka kitea etahi o nga pukapuka e whai ake nei i te Discovery Centre ranei i Te Aka Matua o Te Papa Tongarewa ranei i te Papa 4. Ka taea te tono mo nga whakaahua kei te kohinga a Te Papa Tongarewa i Images i te Papa 4 ano.

  • Finney, Ben and James Houston (1996). Surfing - A History of the Ancient Hawaiian Sport. San Francisco: Pomegranate Artbooks
  • Pearson, Kent (1979). Surfing Subcultures of Australia & New Zealand. University of Queensland Press
  • Williamson, Luke (2000). Gone Surfing - The Golden Years of Surfing in New Zealand, 1950-1970. Auckland: Penguin Books (NZ)

E mihi ana kia
Luke Williamson
Whakaheke Ngaru Niu Tireni Inc.



 

Bill Ebdale, Pakiri Beach, Northland, 1963. Na Alan Godfery i whakaae.